Anayasa Mahkemesi’nin, AK Parti’nin kapatılması istemiyle açılan davaya ilişkin gerekçeli kararı, 24/10/2008 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanmıştı..
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Abdurrahman Yalçınkaya, AK Parti’nin ”laikliğe aykırı eylemlerin odağı durumuna geldiğinin tespitiyle eylemlerinin ağırlığı da gözetilerek Anayasa’nın 69. maddesinin 6. fıkrası ve 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 1/b maddesi gereğince temelli kapatılmasına karar verilmesi” istemiyle Anayasa Mahkemesi’nde dava açmıştı.
Davayı 30 Temmuz 2008 tarihinde karara bağlayan Anayasa Mahkemesi, Anayasa’da kapatma için aranan nitelikli çoğunluk olan 7 üyenin oyuna ulaşamamıştı.
Anayasa Mahkemesi’nin 11 üyesinden 10’u, AK Parti’nin ”laikliğe aykırı eylemlerin odağı durumuna geldiğine” işaret etmiş, bu üyelerden 6’sı AK Parti’nin söz konusu eylemleri nedeniyle ”temelli kapatılması” yönünde görüş belirtmişti.
Mahkemenin 4 üyesi ise; AK Parti’nin eylemlerini, temelli kapatmayı gerektirecek nitelikte bulmamış, partinin Hazine yardımından yoksun bırakılması yönünde oy kullanmışlardı.
Anayasa Mahkemesi Başkanı Haşim Kılıç ise; davanın reddi yönünde oy kullanmıştı.
Yüksek Mahkeme, AK Parti’nin 2008’de aldığı Hazine yardımından 1/2 oranında yoksun bırakılmasına karar vermişti.
Anayasa Mahkemesi’nin gerekçeli kararında, ”Dinin ve dinsel duyguların istismarı nedeniyle laikliğe aykırı görülen davalı parti eylemlerinin toplumu devlete ve siyasete yabancılaştırması yoluyla demokratik işleyişi engelleyebileceği ve anayasal düzenin meşruiyetinin sorgulanmasına yol açabileceği inkar edilemez” ifadesi kullanıldı.
Kararda, demokratik rejimin tüm kurum ve kurallarıyla özümsendiği ülkelerde demokratik ilkelere aykırı bir amaç taşımadığı ve şiddeti teşvik edip araç olarak kullanmadığı veya demokrasiyi ve demokraside tanınan hak ve özgürlükleri yok etmeyi amaçlayan bir siyasi partiye dönüşmediği sürece siyasi partilerin kapatılmasına olur verilmediği gözetildiğinde, çağdaş uygarlık düzeyinin üstüne çıkma hedefini esas alan Anayasa’da da siyasi partilerin salt düşünce açıklamaları ile siyasi faaliyet özgürlüğünün doğası gereği toplumsal talepleri barışçı yollarla ve hukuksal düzenlemelerle karşılama çabaları nedeniyle partilerin kapatılmasının zorunlu görülmesi Anayasa ile bağdaşmayacağı vurgulandı.
Özgürlükçü demokratik bir siyasal düzen öngören Anayasa’nın olası hukuksal düzenleme ve idari işlemlerin yargısal denetiminin koşullarını ve kurumlarını yaratmak suretiyle, hukuksal yollardan kaynaklanabilecek tehditleri engellediği vurgulanan şöyle denildi:
”Anayasa’nın 2. maddesinde öngörülen laik Cumhuriyet ilkesi, egemenliğin ulusa ait olduğu, ulusal irade dışında herhangi bir dogmanın siyasal düzene yön vermesi olanağının bulunmadığı, hukuk kurallarının dinsel buyruklar yerine demokratik ulusal talepler esas alınarak aklın ve bilimin öncülüğünde kabul edildiği, çoğunluk ya da azınlık dinine, felsefi inançlara veya dünya görüşlerine mensup olup olmadıklarına bakılmaksızın, din ve vicdan özgürlüğünün ayrımsız ve ön koşulsuz olarak herkese tanındığı ve anayasada öngörülenin ötesinde herhangi bir sınırlamaya tabi tutulmadığı, dinin kötüye kullanılmasının ve sömürülmesinin yasaklandığı, devletin tüm işlem ve eylemlerinde dinler ve inançlar karşısında eşit ve tarafsız davrandığı bir cumhuriyeti öngörmektedir.”
Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) birçok kararında ayrıntılı olarak açıklanan ve çağdaş demokrasilerin ortak değeri olan laiklik ilkesi düşünsel temellerini Rönesans, Reformasyon ve aydınlanma döneminden aldığı belirtilen kararda, şöyle devam edildi:
”Laiklik, ulusal egemenliğe, demokrasiye, özgürlüğe ve bilime dayanan siyasal, sosyal ve kültürel yaşamın çağdaş düzenleyicisidir. Bireye kişilik ve özgür düşünce olanaklarını veren, bu yolla siyaset-din ve inanç ayrımını gerekli kılarak din ve vicdan özgürlüğünü sağlayan ilkedir. Dinsel düşünce ve değerlendirmelerin geçerli olduğu dine dayalı toplumlarda, siyasal örgütlenme ve düzenlemeler dinsel niteliklidir. Laik düzende ise din, siyasallaşmadan kurtarılır, yönetim aracı olmaktan çıkarılır, gerçek, saygın yerinde tutularak kişilerin vicdanlarına bırakılır. Dünya işlerinin laik hukukla, din işlerinin de kendi kurallarıyla yürütülmesi, çağdaş demokrasilerin dayandığı temellerden biridir. Laikliğin bu işleviyle toplumsal ve siyasal barışı sağlayan ortak bir değer olduğu açıktır. Bireylerin özgür vicdani tercihlerine dayanan ve sosyal bir kurum olan dinler, siyasal yapıya egemen olmaya başladıkları veya ulusal irade yerine siyasal yapının hukuksal kurallarının meşruiyet temelini oluşturdukları anda toplumsal ve siyasal barışın korunması olanaksızlaşır. Hukuksal düzenlemelerin katılımcı demokratik süreçle ortaya çıkan ulusal irade yerine dinsel buyruklara dayandırılması, birey özgürlüğünü ve bu temelde yükselen demokratik işleyişi olanaksız kılar. Siyasal yapıya egemen dogmalar öncelikle özgürlükleri ortadan kaldırır. Bu nedenle çağdaş demokrasiler, mutlak hakikat iddialarını reddeder, dogmalara karşı akılcılıkla durur, dünyayı dünyanın bilgisiyle açıklayabilecek toplumsal ve düşünsel temelleri yaratır, din ve devlet işlerini birbirinden ayırarak, dini siyasallaşmaktan ve yönetim aracı olmaktan çıkarır.”..
AİHM’nin Refah Partisi kararında, laikliği reddeden düzenlerin demokratik olarak nitelendirilmesinin olanaksız olduğu, ulusal egemenlik ilkesinin laikliğin bir gereği olduğu gibi, demokrasinin temel koşulu da ulusal egemenliğin yine ulusun doğrudan ya da dolaylı katılımıyla kullanılması olduğu belirtilen kararda, şunlar kaydedildi:
”Demokratik katılımın bulunmadığı sistemlerde ulusal egemenlikten söz edilemeyeceğinden, esasen laiklikten de söz edilemez. Laikliğin temel bir değer olarak kabul edilmediği sistemlerde ise, inançlar ve dinler arasında ayrımcılık ve imtiyazlar söz konusu olacağından, ulusun tüm mensuplarının egemenliğin kullanımına eşit biçimde katılımından, buna bağlı olarak demokrasiden söz edilemez. Demokrasi ve laiklik arasındaki bu zorunlu ilişki, Anayasa’nın her iki ilkeyi de cumhuriyetin değiştirilemez nitelikleri arasında kabul etmesini gerektirmiştir. Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında siyasi partilerin tüzük, program ve eylemlerinin yalnızca laikliğe veya demokrasi ilkesine değil, ‘demokratik ve laik cumhuriyet’ ilkesine aykırı olamayacağı belirtilerek, her iki kavramın birlikte Türkiye Cumhuriyetinin niteliğini somutlaştırdığı görülmektedir.
Bu nedenle laikliğe aykırı eylemlerde bulunduğu ileri sürülen siyasi partiler hakkında yapılacak değerlendirmelerde her iki kavramın azami geçerlilik kazanacağı bir yorumun esas alınması gerekmektedir.”
Anayasa’nın 24. maddesinin son fıkrasına göre, Anayasakoyucu ülkenin koşullarını dikkate alarak dini veya din duygularını yahut dince kutsal sayılan şeyleri siyasi çıkar yahut nüfuz sağlamak amacıyla kullanılmasını laiklik ilkesinin korunması bakımından zorunlu görerek yasaklama yolunu seçmiş ve bunları siyasal ifade ve eylem özgürlüğünün kapsamı dışında bıraktığına işaret edilen kararda, laiklik ilkesinin değerlendirilmesinde bu kuralın göz ardı edilmesinin olanaksız olduğu belirtildi.
İlgili kararda; ”Dinin sosyal bir kurum olması nedeniyle toplumda dinsel özgürlük taleplerinin ya da gereksinimlerin ortaya çıkması, siyasi partilerin bu sorunlara ilişkin politika belirlemesini gerektirebilir. Ancak Anayasa’nın 24. maddesindeki açık hüküm gereği, siyasi partilerin bu taleplere yönelik politika üretirken, dini ve dince kutsal sayılan değerleri ve dinsel duyguları siyasal mücadele aracı haline getirerek toplumda dinsel talep ekseninde ayrışmalara yol açması laiklik ilkesiyle bağdaşmaz. Toplumsal sorunların ve ülkenin aşması gereken birçok engelin yoğunluğu ve karmaşıklığı dikkate alındığında, dinselliğin sırf siyasal mücadelede üstünlük sağlaması nedeniyle siyasal alanda gerektiğinden daha fazla yer alması, toplum ile toplumsallık ekseninde yürütülmesi gereken siyaset arasındaki sağlıklı temsil ilişkisini zedeleyebilir. Bu ilişkinin zedelenmesi siyaset ile toplum arasında yabancılaşmaya ve siyasal düzenin meşruiyetinin sorgulanmasına yol açabilir. Bu sakınca, söz konusu eylemlerin devlet iktidarını kullanan bir parti tarafından işlenmesi durumunda daha da artar.
Anayasa tarafından demokratik siyasal yaşamın vazgeçilmez unsuru olarak tanımlanan partiler bakımından dinin siyasete alet edilmesinin siyasi partilerin demokratik işleviyle de uyumlu olduğu kabul edilemez.” denilmişti..
Davalı partinin Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında belirtilen ”demokratik ve laik cumhuriyet” ilkesine aykırı bazı eylemlerinin belirlendiği ifade edilen kararda, şöyle devam edildi:
”Üniversitelerde uygulanan başörtüsü yasağı, Kuran Kurslarına yönelik yaş kısıtlaması ve İmam Hatip Liselerine uygulanan katsayı sınırlamasının kaldırılmasına yönelik toplumsal taleplerin bulunduğu görülmektedir. Ancak davalı partinin bu doğrultudaki siyasal mücadelesini laiklik ilkesinin Anayasa’nın somut kurallarında ortaya çıkan tercihe uygun biçimde yürüttüğü savunulamaz. Bu sorunlar toplumda ayrışma ve gerginliklere yol açacak düzeyde siyasetin temel sorunu haline dönüştürülmüş, toplumun dinsel konulardaki duyarlılıkları yalın siyasal çıkar amacıyla araçsallaştırılmış, toplumun temel ekonomik, sosyal ve kültürel sorunlarının siyasetin gündeminde yer alması güçleşmiştir.
Davalı parti kurulduktan hemen sonra girdiği ilk genel seçimlerde tek başına iktidar olarak ülkeyi yönetme yetki ve sorumluluğunu üstlenmiş bulunmaktadır. Bu sorumluluğun yalnızca kendi siyasal tabanına karşı değil, tüm ülkeyi kapsayan, kamu yararı amacıyla ve devlet iktidarı kullanımı için geçerli tüm anayasal ilkelere uygun olarak yerine getirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmamaktadır.
Dinin ve dinsel duyguların istismarı nedeniyle laikliğe aykırı görülen davalı parti eylemlerinin toplumu devlete ve siyasete yabancılaştırması yoluyla demokratik işleyişi engelleyebileceği ve anayasal düzenin meşruiyetinin sorgulanmasına yol açabileceği inkar edilemez.”
-”ODAKLAŞMANIN KABULÜ GEREKİR”-
Organ sıfatıyla AK Parti Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan ile üyelerden eski TBMM Başkanı Bülent Arınç, Milli Eğitim Bakanı Hüseyin Çelik, milletvekilleri İrfan Gündüz, Abdullah Çalışkan, Resul Tosun, Selami Uzun, Hasan Kara ve üye Hasan Cüneyt Zapsu’nun, yerel yöneticilerden Dinar İlçesi Belediye Başkanı Mustafa Tarlacı ve Isparta Belediye Başkanı Hasan Balaman’ın eylemleri, Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasına aykırı eylemlerin kararlılıkla ve parti üyeleri tarafından yoğun bir biçimde işlendiğini gösterdiği ifade edilen kararda, şunlara da değinilmişti..:
”Anayasa Mahkemesi’nin E. 2008/16, K. 2008/116 sayılı kararıyla iptal edilen 5735 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un(başörtüsünün üniversitelerde serbest bırakılmasını öngören) teklif edilmesi ve yasalaşmasının sağlanmasıyla davalı partinin bu eylemleri benimsediği anlaşıldığından odaklaşmanın kabulü gerekir.
Haşim Kılıç davalı partinin demokratik ve laik cumhuriyet ilkelerine aykırı eylemlerin odağı haline geldiği görüşüne katılmamıştır.”
Anayasa Mahkemesi’nin AK Parti’nin kapatılması yerine Devlet yardımından yarı oranında yoksun bırakılması kararının gerekçesinde, ”Davalı partinin demokrasiyi ve laik devlet düzenini ortadan kaldırma veya anayasal düzenin temel esaslarını şiddet kullanarak ve hoşgörüsüzlükle tahrip etme amacı, bu amacı somutlaştıran eylemleri ve elindeki iktidar olanaklarını şiddet doğrultusunda kullandığına ilişkin veriler saptanamamış, bu eylemler kapatmayı gerektirecek ağırlıkta görülmemiştir” denildi.
Anayasa Mahkemesi’nin gerekçeli kararında, demokratik ve laik cumhuriyet ilkelerine aykırı eylemlerin yaptırımı davalı partinin laik düzeni ortadan kaldırma, laikliğin temel esaslarını zedeleme ve buna bağlı olarak demokratik düzeni ortadan kaldırma amacını taşıyıp taşımadığını saptayabilmek için, aleyhteki delillerin yanında, lehteki olguların da değerlendirilmesinin, hukuk devletine uygun bir yargılamanın temel koşulu olduğu belirtildi.
AK Parti’nin gerekli bildirim ve belgeleri 14 Ağustos 2001 tarihinde İçişleri Bakanlığı’na verdiği 2820 sayılı Siyasi Partiler Yasası’nın 8. maddesine göre tüzel kişilik kazandığı, 3 Kasım 2002 tarihinde yapılan Milletvekili Genel Seçimlerinde yüzde 34,28 oranında ve 22 Temmuz 2007 seçimlerinde ise yüzde 46,57 oy alarak Meclis çoğunluğunu elde ederek tek başına iktidar olduğu belirtilen gerekçeli kararda, 3 Kasım 2002 tarihinden beri programını ve amacını gerçekleştirebilecek parlamento çoğunluğuna, devletin ulusal ve uluslararası politikasını belirleme gücüne ve iktidar olanaklarına sahip olduğu kaydedildi. Gerekçeli kararda, şöyle denildi:
”Davalı partinin tüzük ve programında laikliğe aykırı bir sistem arayışı saptanamamıştır. Bununla birlikte davalı siyasi partinin programında ilan ettiğinden farklı amaç ve eğilimleri gizleyebilmesi mümkündür. Söz konusu partinin bu tür eğilimler taşıyıp taşımadığını tespit etmek için programının içeriği, parti organlarının eylemleri ve savundukları görüşlerle karşılaştırılmalıdır. Partinin bu eylem ve görüşleri bir bütün olarak, yukarıda belirtilen çerçevede anayasal düzeni tahrip etme amaç ve eğilimlerini somutlaştırdığı takdirde, o partinin kapatılması söz konusu olabilir.
İddia makamı tarafından davalı partiye isnat edilen ve Anayasa Mahkemesi’nce kanıt niteliğinde bulunduğu saptanan eylemlerin ağırlıklı çoğunluğu 22 Temmuz 2007 seçimlerinden önce 22. Yasama döneminde gerçekleşmiştir. Bu eylemlerle birlikte, iktidarda olan davalı partinin iç ve dış politikaya, yasama ve yürütme erkinin kullanımına ilişkin tüm icraatları kamuoyunun bilgisi dahilindedir. Davalı parti üçte iki oranında yenilenerek 23. Yasama döneminde TBMM’de yerini almıştır. 22 Temmuz 2007 seçimlerinde davalı parti seçmenlerin yarıya yakınının oyunu aldığına göre, halkın isnat edilen eylemler ile partinin bütün icraatlarını birlikte değerlendirerek davalı partiye onay verdiği görülmekte; buna dayalı olarak demokratik ulusal iradenin yasama ve yürütme görev ve sorumluluğunun davalı parti tarafından yürütülmesi yönünde somutlaştığı anlaşılmaktadır.”
-”AB’YE GİRİŞ ÇABASI SÜRDÜ”-
Gerekçeli kararda, AK Parti’nin saptanan ayrık haller dışında; iktidarı döneminde 1963 Ankara Antlaşması’yla birlikte Türkiye’nin temel dış politikası haline gelen Avrupa Birliği’ne giriş çabasını sürdürdüğü, adaylık statüsünün elde edildiği 1999 yılından başlatılan hukuksal ve siyasal reformlara hız verdiği, gerek Anayasa’da gerekse yasalarda esaslı değişiklikler yapıldığı ifade edildi.
Bu çerçevede Anayasa’nın 10, 30, 38, 90. ve 101. maddelerinde yapılan değişikliklerle savaş zamanlarında dahi ölüm cezalarını olanaklı kılan kurallar Anayasa’dan çıkarıldığı, uluslararası insan hakları sözleşmelerine yasaların uygulanmasında öncelik tanınarak ulusal uygulamaların uluslararası insan hakları standartlarına uygunluğunun sağlandığı, basımevi ve basın araçlarının hiçbir şekilde suç aleti olduğu gerekçesiyle zapt ve müsadere edilemeyeceği ve işletilmekten alıkonamayacağı esasının benimsendiği, kadın-erkek eşitliğinde ileri bir aşama olan pozitif ayrımcılık temel bir anayasal ilke olarak kabul edildiği belirtilerek, şöyle devam edildi:
”Cumhurbaşkanının doğrudan doğruya halk tarafından seçilmesi, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarının yargılamanın yenilenmesi nedeni sayılması, Uluslararası Ceza Divanın yargılama yetkisinin kabul edilmesi, 1966 tarihli Birleşmiş Milletler Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi ile Kültürel, Ekonomik ve Sosyal Haklar Sözleşmeleri başta olmak üzere birçok uluslararası temel hak ve özgürlük belgesinin iç hukuka aktarılması, gayrimüslim azınlıkların statülerinde iyileştirme sağlayan yasaların kabul edilmesi, daha az temel hak sınırlaması içeren dernekler yasasının kabul edilmesi gibi, ülkenin daha demokratik ve özgürlükçü bir yapıya kavuşturulması çabaları, özellikle ataerkil ve geleneksel toplumsal yapıyı modern bir dönüşüme açma fırsatı sunan kadın-erkek eşitliğinin Anayasa’ya aktarılması, Avrupa Birliğiyle müzakerelerin başlatılması, uluslararası sorunların barışçı yolla çözümüne aktif katkısı dikkate alındığında, davalı partinin sahip olduğu iktidar gücünü ülkenin çağdaş batı demokrasiler standardına kavuşması yönünde kullandığı açıktır.
Üniversitelerde başörtüsünün serbest bırakılması amacını taşıyan ve TBMM’de temsil edilen kimi partilere mensup milletvekillerin teklif ve Genel Kurulda oylanması sırasındaki desteğiyle kabul edilen 5735 sayılı Anayasa Değişikliği Hakkında Kanun’un laiklik ilkesine aykırılık nedeniyle iptal edilmesinin ardından davalı parti seçmen kitlesini eyleme ve şiddet hareketlerine teşvik etme gibi, üstlendiği iktidar gücünü bu yönde kullandığına ilişkin delile de rastlanılamamıştır.
Bu açıklamalar ışığında davalı partinin demokrasiyi ve laik devlet düzenini ortadan kaldırma veya anayasal düzenin temel esaslarını şiddet kullanarak ve hoşgörüsüzlükle tahrip etme amacı, bu amacı somutlaştıran eylemleri ve elindeki iktidar olanaklarını şiddet doğrultusunda kullandığına ilişkin veriler saptanamamış, bu eylemler kapatmayı gerektirecek ağırlıkta görülmemiştir.”
-”HAZİNE YARDIMINDAN YOKSUN BIRAKILMASI”-
Gerekçeli kararda, evrensel değerlerle bağdaşmayan, toplumsal barışın temel kaidelerini zedeleyecek bir tehlike ortaya koymayan, hukuk devletine olan inancı ortadan kaldırmaya yönelik ve sosyal ve siyasal karışıklıkları amaçladığı yönünde bir belirlilik de göstermeyen, şiddet çağrısından uzak olduğu değerlendirilen eylemlerin, davalı partinin çağdaşlaşma ve demokratikleşme yönündeki icraatlarıyla birlikte değerlendirildiğinde demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırılığı saptanan söz konusu eylemlerin ağırlığı yönünden davalı partinin Anayasa’nın 69. maddesinin yedinci fıkrası ile 2820 sayılı Siyasi Partiler Yasası’nın 101. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca son yıllık devlet yardımının yarısından yoksun bırakılması gerektiği sonucuna ulaşıldığı ifade edildi. Gerekçeli kararda, şöyle denildi:
”Açıklanan nedenlerle Anayasa’nın 69. maddesinin yedinci fıkrası ile 2820 sayılı Siyasi Partiler Yasa’nın 101. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca davalı partinin almakta olduğu yıllık devlet yardımından bu kararın Resmi Gazete’de yayımlandığı yıla tekabül eden miktarının yarısı oranında yoksun bırakılması, yardımın tamamı ödenmişse aynı miktarın hazineye iadesine karar verilmesi gerekir.
Haşim Kılıç davanın reddi, Osman Alifeyyaz Paksüt, Fulya Kantarcıoğlu, Mehmet Erten, A. Necmi Özler, Şevket Apalak ve Ayla Zehra Perktaş davalı partinin kapatılması gerektiği düşüncesiyle bu görüşe katılmamışlardır.
Adalet ve Kalkınma Partisi’nin kapatılma davasında yapılan oylamada, Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasındaki demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı eylemlerin odağı haline gelmesi nedeniyle Osman Alifeyyaz Paksüt, Fulya Kantarcıoğlu, Mehmet Erten, A. Necmi Özler, Şevket Apalak ve Zehra Ayla Perktaş’ın ‘Parti’nin kapatılması’; Sacit Adalı, Ahmet Akyalçın, Serdar Özgüldür ve Serruh Kaleli’nin ‘Parti’nin kapatılması yerine devlet yardımından yarı oranında yoksun bırakılması’; Haşim Kılıç’ın ise ‘davanın reddi’ gerektiği yolundaki oyu sonucunda, Anayasa’nın 149. maddesinin birinci fıkrasında siyasi partilerin kapatılması için öngörülen nitelikli çoğunluğun (7 üye) sağlanamaması nedeniyle, 2949 sayılı Yasanın 33. maddesinin göndermesiyle 5271 sayılı Yasanın 229. maddesinin üçüncü fıkrası gereğince, en aleyhe olan oyların kendisine daha yakın olan oylara katılmasıyla, Anayasa’nın 69. maddesinin yedinci fıkrası ve 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 101. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, Adalet ve Kalkınma Partisi’nin 2008 yılında aldığı (son yıllık) Devlet yardımı miktarının yarısından yoksun bırakılmasına, gereğinin yerine getirilmesi için karar örneğinin Başbakanlığa ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’na gönderilmesine karar verildi.”
Anayasa Mahkemesi’nin AK Parti’nin kapatılması yerine Devlet yardımından yarı oranında yoksun bırakılması kararının gerekçesinde, siyasi partilerin demokrasideki yeri de irdelendi.
Anayasa Mahkemesi’nin, gerekçeli kararında; Anayasa’nın 69. maddesinin 5. fıkrasında, ”Bir siyasi partinin tüzüğü ve programının 68 inci maddenin dördüncü fıkrası hükümlerine aykırı bulunması halinde temelli kapatma kararı verilir”; 68. maddesinin 4. fıkrasında da ”Siyasi partilerin tüzük ve programları ile eylemleri, Devletin bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz; sınıf veya zümre diktatörlüğünü veya herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayamaz; suç işlenmesini teşvik edemez” hükümlerinin yer aldığı hatırlatıldı.
Parti kapatma nedenlerinin 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun (SPK) 101. maddesinin ilk fıkrasının (a) bendinde benimsendiği ifade edilen gerekçeli kararda, Anayasa’nın 68. maddesinin 1. fıkrasında, vatandaşların siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahip olduğu belirtildikten sonra 1. fıkrasında siyasi partilerin, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olduğu vurgulandı.
Anayasa’nın 2. maddesi Türkiye Cumhuriyetini demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlandığı, Anayasa Mahkemesi’nin yerleşik içtihatlarında Anayasa’da öngörülen demokrasinin klasik ve çağdaş batı demokrasisi biçiminde anlaşılması gerektiğinin kabul edildiği belirtilen kararda, Türkiye Cumhuriyetinin, 1946 yılında çok partili sisteme geçtiği anımsatıldı.
-”EGEMENLİK KAYITSIZ ŞARTSIZ ULUSUNDUR”-
Türkiye’de demokrasi tercihinin tarihsel olarak ”Egemenlik kayıtsız şartsız ulusundur” sözünde ifadesini bulduğu belirtilen gerekçeli kararda, şunlar kaydedildi:
”Devlet yetkisi kullanan veya bu yetkiyi talep eden örgüt ve organların demokratik ilke ve değerleri içselleştirmesi, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olmasının gereğidir. Egemenliğin ulusa ait oluşu, temel siyasal kararları veren anayasal organların düzenli seçimler yoluyla ulus tarafından belirlenmesini zorunlu kılar. Her bir vatandaşın eşit ve özgür oy hakkına ve siyasi faaliyet özgürlüğüne sahip olması, seçimlerin ulusal iradeyi yansıtmasına olanak sağlar.
Demokrasi, demokratik düzen ile bu düzenin meşruiyet kaynağı olan toplumun beklentileri ve talepleri arasında karşılıklı etkileşimi zorunlu kılar. Demokratik siyasal düzen halkın değer ve adalet tasavvurlarını dikkate alarak, sosyal, ekonomik ve kültürel karşıtlıkları, en azından halkın çoğunluğunun onayını alacak tarzda çözer. Bunun temel koşulu ise, siyasal iradenin özgür bir müzakere ortamında mümkün olan en fazla uzlaşıyı sağlayacak bir toplumsal etkileşimin ürünü olmasıdır. Düşünce özgürlüğü, devletten ve diğer güç odaklarından bağımsız basın ve iletişim kurumları, toplanma ve örgütlenme özgürlükleri ise bireysel özgürlüklerin yanında demokratik siyasal iradenin ortaya çıkmasının da güvencesidir.
Demokraside azınlığın çoğunluğun kararlarına saygı göstermesi, çoğunluğun da azınlıkların hak ve özgürlüklerini korumayı kabullenmesi zorunludur. Demokratik kararlar, arkasında belirli bir çoğunluğun bulunduğu kararlar olmakla birlikte, modern demokrasilerde karar öncesi süreçte egemen olan ilke çoğulcu katılım ilkesidir. Çoğunluğun karar yetkisinin demokrasi ilkesine uygunluğu, her türlü baskı ve yönlendirmeden bağımsız parlamento çalışmaları, özgür bir kamuoyu, iletişimsel ve kollektif özgürlüklerin etkin ve özgür biçimde kullanılabilmesiyle sağlanır. Bu nedenle demokrasi, Anayasada soyut bir ilkeden çok, siyasal sistemin ana yapısı olarak belirlenmiş, kurumsal yapıları, yetki paylaşımı ve sorumluluk sistemi buna göre düzenlenmiş bulunmaktadır.”
Anayasa’da yasama organı ile devletin ve yürütme organının başı olan Cumhurbaşkanının halk tarafından doğrudan doğruya seçilmesinin öngörüldüğü belirtilerek, ”ulus temsilcilerinin iktidar kullanımının periyodik seçimlerle güncellenmesini zorunlu kılarak, zamanla sınırlı iktidar ilkesini” benimsediği ifade edildi.
Halkın seçtiği temsilcilerin ulusun talep ve beklentilerini dikkate alan bir siyaset yapması, temsilcilerin sonraki kuşaklara karşı sorumluluk içinde davranmalarını sağladığı belirtilen kararda, temsili parlamenter sistemin etkinliğini ve işlevselliğini siyasi partilerin sağladığı, özgür siyasi partilerin olmadığı bir sistemin demokrasi olarak nitelendirilmesinin kabul edilemeyeceği dile getirildi.
-”SİYASAL İKTİDARIN KAYNAĞI ULUSTUR”-
”Çünkü siyasi partiler olmaksızın, toplumsal talep ve beklentilerin siyasal direktifler biçiminde somutlaşması, ulusal iradenin oluşması, toplumsal barışın sağlanması ve devlet yönetiminin halka dayanması mümkün değildir” denilen gerekçeli kararda, şu değerlendirmelere yer verildi:
”Siyasal iktidarın kaynağı, dolayısıyla egemenliğin sahibi ulus olmakla birlikte, ulusun kendine ait bir yetkiyi doğrudan kullanamaması, temsil ve aracı sorununu gündeme getirmektedir. Bu sorunun çözümü, ancak karmaşık toplumsal beklentileri ve gereksinimleri somutlaştıran, bunları iktidara yönelik genelleştirilmiş eylem programları biçiminde sunan ve halkın çoğunluğu tarafından tercih edilen, temelinde siyasal karar mekanizmalarını yönlendiren aracı organların mevcudiyetine bağlıdır.
Toplumlar çok farklı düşünce ve tercihlerin hüküm sürdüğü, demokrasinin işleyişinde çatışabilir fikirlerin akışının sağlandığı yapılardır. Siyasal düzen ve bunun temel normları, hukuksal kurallar, toplumdaki çatışma ve farklılıkların barışçı yolda düzenlenmesine olanak verdiği sürece meşruiyetini korurlar. Bu meşrulaştırma işlevi toplumsal farklılıkların özgürce yaşanması, talep sahiplerinin özgürce örgütlenerek siyasal iktidara yönelmesi ve iktidar kullanımına katılmasıyla yerine getirilmiş olur. Esasen demokrasi toplumsal barışın ve özgürlüğün güvencesidir. Anayasa ise siyasal düzenin barışçı toplumsal taleplere açılmasını ve zaman içinde doğacak zorunlulukları karşılayacak yöntemleri barındıran temel kurallar bütünüdür. Kimi gerekçelerle farklı düşüncelerin siyasal yaşama yansıtılmasının engellenmesi demokrasiyle ve temsilde adalet ilkesiyle bağdaşmaz, çatışan fikirlerin ürünü siyasi partilerin bu fikirleri tartışmaya açmaktan yoksun bırakılması ve başka yollarla tehlike savma refleksi demokratik siyasetle çelişki oluşturur.”
-”SİYASİ PARTİLER KORUMA ALTINDADIR”-
Siyasi partilerin farklı düşünceleri örgütleyip, siyasi düzene yönlendirerek siyasal iktidar ile kendisine meşruiyet dayanağı sunan toplum arasında aracılık görevi üstlendiği ifade edilen gerekçeli kararda, siyasi partilerin hem sayısal olarak ve hem de program yönünden çoğulculuğunun sağlanması, demokratik meşruiyet için zorunlu olduğu belirtildi.
Siyasi partilerin devlet erkine yönelik toplumsal talepleri yalnızca dile getiren kurumlar olmadıkları, toplumsal direktifleri somutlaştıran, yorumlayan ve devlete yönlendiren yaşamsal kurumlar olduklarına işaret edilen gerekçeli kararda, siyasi partilerin, Anayasanın konuya ilişkin kuralları ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ”örgütlenme”, ”düşünce ve ifade” özgürlüğünü düzenleyen 10. ve 11. maddelerinin koruması altında bulunduğu kaydedildi.
Siyasi partilerin diğer tüzelkişilerden farklı olarak kuruluş ve faaliyetlerine ilişkin esasların anayasal güvenceye kavuşturulduğu, kapatılmalarına yol açabilecek nedenlerin de Anayasa’nın 14. maddesindeki temel hak ve özgürlüklerin kötüye kullanılmasını engelleyen düzenleme de gözetilerek tek tek sayıldığı anlatılan gerekçeli kararda, yasa koyucuya bunların dışında düzenleme yapmaya elverişli bir alanın bırakılmadığı belirtildi.
”Anayasakoyucu siyasi partilerin varlıklarını sürdürmelerini esas alıp, kapatılmalarını ise ayrık durumlarla sınırlı tutarak, öncelikle demokratik rejimin, sağlıklı biçimde yaşatılmasını amaçlamış, ancak korunması gereğini de göz ardı etmemiştir” denilen kararda, şunlar kaydedildi:
”Anayasa’nın 90. maddesinin son fıkrası, usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel haklara ilişkin uluslararası sözleşmelerin yasa hükmünde olduğu ve yasalarla farklı hükümler içermesi nedeniyle doğacak uyuşmazlıklarda uluslararası sözleşme hükümlerinin esas alınacağını öngörmektedir. Türkiye’nin hukuk düzeni ile çağdaş demokrasilere egemen ilke ve uygulamalar arasında koşutluğun sağlanmasını amaçlayan bu kural, kurucu üyesi ya da üyesi bulunduğumuz uluslararası kuruluşlarca oluşturulmuş özgürlük standartlarının dikkate alınmasını gerekli kılmaktadır. Anayasanın somut kuralları, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin siyasi partilerin kapatılmasına ilişkin içtihatları ile Avrupa ortak standardını somutlaştıran Venedik Kriterleri birlikte, bir yandan Anayasanın öngördüğü klasik demokrasi anlayışının gereği olarak siyasal özgürlüklerin güvence altına alınması sağlanırken, diğer yandan son çare olarak düşünülen siyasi parti kapatma yaptırımı uygulanmasının demokratik düzenin korunması ve güçlenmesi amaçlanmıştır.
Bu çerçevede bir siyasi partinin tüzüğü ve programı ile eylemlerinin Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında korunan ilkelere aykırılığı değerlendirilirken, Anayasa’nın siyasi partilere verdiği özel önemi vurgulayan diğer kurallarının da göz önünde bulundurulması gerekir. Bu nedenle, Anayasa’nın 69. maddesi uyarınca tüzük ve programlarındaki söylemleri ya da eylemlerinin, ancak Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında korunan ilkelere temel esasları itibariyle aykırı olması, bu ilkeleri ortadan kaldırmayı amaçlaması ve bu nitelikleriyle demokratik yaşam için doğrudan açık ve yakın tehlike oluşturması durumunda siyasi partilerin kapatılmasına elverişli ağırlıkta olduğu kabul edilebilir.”
-HAŞİM KILIÇ’IN KARŞI OY GEREKÇESİ-
AK Parti’nin ”demokratik ve laik cumhuriyet ilkelerine aykırı eylemlerin odağı haline geldiği” görüşüne katılmayarak davanın reddi yönünde oy kullanan Anayasa Mahkemesi Başkanı Haşim Kılıç, karşı oy gerekçesinde, ”AK Parti’nin kapatılması için ileri sürülen eylemlerin laikliği ortadan kaldırmak suretiyle şeriat düzenini getirme amacı ile nitelendirilmesinin ağır, ölçüsüz ve demokratik sabırla çelişin bir yaklaşım olduğunu” ifade etti.
Kılıç, AK Parti’nin ”demokratik ve laik cumhuriyet ilkelerine aykırı eylemlerin odağı haline geldiği” görüşüne katılmayarak davanın reddi yönünde oy kullanan Anayasa Mahkemesi Başkanı Haşim Kılıç, karşı oy gerekçesinde, Rosa Luxsenburg’un ”Özgürlük yalnızca ve daima farklı düşünenlerindir” sözünü anımsatarak, siyasal hayatın vazgeçilmezi olarak nitelenen siyasi partilerin, kapatma yaptırımı ile karşılaşmamak için kendini ”olduğu gibi” ortaya koyamadığını, Anayasa’nın ya da Anayasa Mahkemesi’nin ”nasıl olması gerektiği” yolundaki ölçülerine uymaya çalıştığını belirtti. Kılıç, şöyle devam etti:
”Partilerin olması gereken özgürlük alanları ile Anayasa dışı olma alanı arasında kurulamayan denge Türkiye’de dünyada rastlanmayan sayıda partinin kapatılmasına neden olmuştur. Bu düşünce ile siyasi partilere sınırsız bir özgürlük alanının gerektiği kastedilmemiştir. Bir türlü yakalayamadığımız uluslararası çağdaş ölçüler yerine bize özgü demokrasi, laiklik ve hukuk devleti anlayışı ve bu değerlerin dar bir alanda yorumlanması belirtilen sonucu doğurmuştur. Türk siyasi hayatında kapatılan partilerin genel olarak ‘bölünmez bütünlük’ ile ‘laiklik’ ilkesine aykırı eylemleri nedeniyle gerçekleştiği görülmektedir.
Dava konusu siyasi partinin ‘laikliğe aykırı eylemlerin odağı haline geldiği’ iddiası ile kapatılması istemi Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) bu gerekçeye dayalı görüşlerine önem kazandırmaktadır.
Bu noktada Anayasamızın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında korunan hukuksal değerlerin anlam ve kapsamının açıklanma zorunluluğu vardır. Anayasa’nın 68/4 maddesine göre; siyasi partilerin tüzük ve programları ile eylemleri Devletin bağımsızlığına, bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamayacağı gibi sınıf ve zümre diktatörlüğünü amaçlayamaz ve suçu teşvik edemez.”
Kılıç, belirtilen ilke ve yasakların oldukça kapsamlı olması, sınırlarının çizilmemesi, her türlü anlayış ve yoruma açık olması, siyasi partileri sıkıntıya sokacak nitelikte olduğunu vurgulayarak, şöyle devam etti:
”68/4 kapsamındaki korunan hukuksal değerlerin Siyasi Partiler Kanunu’nda açılımı yoktur. Anayasa hükmünün yasalarla hayata geçirilmesi onların açık, bilinebilir ve öngörülebilir olmasını sağlar. Anayasal hükümlerin genel olarak doğrudan uygulanma nitelikleri yoktur. Bu özellikleri nedeniyle Anayasa(da belirlenen hak ve özgürlüklerin kullanım ve sınırlarına ilişkin (siyasi partiler de olsa) Anayasa’nın 13. maddesine uygun belirli, genel ve soyut bir yasal düzenlemenin zorunluluğu açıktır. Belirlilik ilkesi bu yasal sınırlamanın yargısal ya da idari bir tasarrufa ihtiyaç bırakmayacak açıklıkta olmasını zorunlu kılar.
Anayasa’nın 68/4 maddesindeki korunan hukuksal değerlerin açılımı yasayla yapılmadığına göre, Anayasa Mahkemesi’nin bu boşluğu doldurma görevini yine Anayasa’ya uygun olarak çözümlemesi gerekir. Anayasa’nın 90. maddesi gereğince, Anayasa Mahkemesi 68/4 kapsamında yaptığı değerlendirmelerinde usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası anlaşmalarla çatışmaya meydan vermemelidir. Bu gereklilik nedeniyle Anayasa Mahkemesi’nin verdiği kararlarında AİHM’in siyasi parti kapatma davalarında kullandığı standart ölçüleri gözardı etmesi düşünülemez. Aksi halde Anayasa Mahkemesi’nin bu davalarda oluşturduğu değişken ve subjektif değerlendirmeleri siyasi hayatı belirsizliğe itecektir.”
-AİHM’İN REFAH PARTİSİ HAKKINDAKİ KARARI-
AİHM’in, laiklik karşıtı eylemlerin odağı olması nedeniyle kapatılan Refah Partisi davasındaki değerlendirmelerinin önemli olduğunu belirten Kılıç, şunları kaydetti:
”Mahkeme, Refah Partisi’nin kapatılması kararını sözleşmeye aykırı bulmadığını şu şekilde özetlemektedir: Bu davada söz konusu müdahalenin zorlayıcı bir sosyal gereksinim sonucunda olup olmadığı sorununun incelenmesiyle bağlantılı olarak üstte sayılan noktaların toplu olarak değerlendirilmesinde Mahkeme, Refah üye ve liderlerinin Anayasa Mahkemesi kararında da belirtilen eylem ve konuşmalarının tüm partiye isnat edilebilir olduğu, bu eylem ve konuşmaların Refah’ın çok hukuklu sistem çerçevesi içinde şeriata dayalı bir rejim oluşturmaya yönelik uzun dönemli bir politikanın varlığını ortaya çıkardığı ve Refah’ın politikasını uygularken ve öngördüğü sistemi yerleştirirken kuvvete başvurma olasılığını dışlamadığı sonucuna varmıştır.
Bu planların demokratik toplum kavramıyla bağdaşmaması ve Refah’ın bunları uygulamaya geçirmek için yakaladığı fırsatların demokrasiye yönelik tehdidi daha somut ve daha yakın kılması karşısında, Anayasa Mahkemesi tarafından başvuranlara uygulanan cezanın sözleşmeci Devletlere tanınan yorum hakkının sınırları içinde zorlayıcı bir toplumsal gereksinimi makul bir biçimde karşılayan nitelikte olduğu düşünülmektedir.
Buna göre, Refah Partisi’nin, çok hukuklu bir sistem istemekle ‘demokrasinin temel ilkeleriyle bağdaşır olmayan’ şeriat düzenini hedeflediği, bu düzenin gerçekleşmesi için demokrasi dışı (cihat çağrısı şiddet olarak değerlendirilmiştir) yollara başvurması olasılığının yüksek olması ve bu olasılığın dışlandığı yönünde adımlar atılmaması gerekçesiyle kapatılması sözleşmeyi ihlal olarak görülmemiştir.”
-LAİKLİK İLKESİ-
AİHM’in, demokrasiyle bağdaşır olmayan bir düzeni kurmak amacıyla şiddeti araç olarak kullanmak durumundaki partilerin kapatılabileceğine onay vermediğini belirten Kılıç, bu kriterler gözetilerek davalı partinin laiklik karşıtı fiillerin odağı haline gelip gelmediğinin değerlendirildiğini kaydetti.
İnsan haklarına saygılı devletin, Anayasa’da temel hak ve özgürlük olarak düzenlenmiş ve güvenceye kavuşturulmuş insan haklarına saygılı devlet anlamına geldiğini vurgulayan Kılıç, şöyle demişti:
”İnsan haklarına saygılı ifadesi ile 14. maddedeki ‘İnsan haklarına dayalı devlet’ ifadesi birlikte okunduğunda, Anayasa’nın devletin meşruiyet ve varlık nedenini ‘insan hakları ve özgürlüklerinde’ gördüğü ortaya çıkar. Anayasa’nın 5. maddesi de tüm temel hak ve özgürlüklerin önündeki sosyal, hukuksal ve ekonomik engellerin kaldırılmasını devlete bir ödev olarak yükler.
Bireylerin dini inanç ve kanaat özgürlüğünün yanında, inanç ve kanaatlerini dışa yansıtma ve yaşamlarını dini inanç ve kanaatlerine göre sürdürme hakkı da Anayasa’nın tanıdığı bir temel insan hakkıdır. Dolayısıyla Cumhuriyetin değişmez niteliğinden biri olan insan haklarına saygılı/dayalı devlet ilkesi, devlet erki kullanan tüm kurumları bireylerin dini inanç, kanaat ve dinsel pratik özgürlüğüne saygılı olmaya, kişinin bu özgürlüğünün önündeki engelleri ortadan kaldırmaya zorunlu kılmaktadır.
Laiklik ilkesinin bu Anayasal tercihi zayıflatıcı biçimde yorumlanmasının, farklı uygulamaları da olsa çağdaş dünyanın laiklik anlayışıyla bağdaşmadığı düşünülmektedir.
Davalı Parti’nin ‘odak’ olduğu konusunda varılan sonuca, söz konusu siyasi parti genel başkanı ve üyelerinin genel olarak üniversitelerde uygulanan başörtüsü yasağı, imam hatip lisesi mezunlarına üniversiteye girişte uygulanan katsayı ve kuran kursları üzerine gerçekleştirdikleri söz ve eylemleri esas alınarak varılmıştır. Belirtilen konulara ilişkin söz ve eylemler Anayasa’nın 68/4 maddesinde belirtilen ‘laik Cumhuriyet’ ilkesine aykırılık olarak nitelendirilmiştir. Bu nedenle Anayasa da yer alan ‘laiklik’ ilkesinin irdelenmesi gerekli görülmüştür.
Anayasa’nın 24. maddesinde din derslerinin zorunluluğu öngörülmüş, 136. maddesinde Diyanet İşleri Başkanlığı aracılığı ile devletin bireylere dini inançları konusunda hizmet vermesi kabul edilmiş, yasal düzenlemelerle de imam hatip okulları ile kuran kursları devletin eğitim ve öğretim kurumlarının parçası haline getirilerek devletin dinle olan ilişkisi düzenlenmiştir.
Gerekçesi ne olursa olsun laiklikle ilgisi bulunmayan bu düzenlemelerin Türkiye gerçeğinden doğduğu kabul edilmelidir. Ancak bu gerçeklere laiklik boyutundan bakıldığında devletin dinle ilgisini kesmediği açıktır. Belirtilen düzenlemeler, Türk halkına verilen dinsel içerikli eğitim, öğretim, kurs ve uygulamalarla hayata geçirilmiş, bireyler buradan aldıkları dini kültürle dini yaşamalarına yön vermişlerdir. Verilen bu kültürle davalı partinin aldığı cezanın dayanağı olan başörtüsü, imam hatip liseleri ve Kuran kurslarına ilişkin söylemleri arasında ciddi bir bağlantı vardır. Yasal zeminde dinsel öğretilere kavuşan bireyler verilen bu bilgileri hayata geçirme aşamasında sorunlarla karşılaşmışlar, bu sorunların toplu biçimde sözcülüğünü yapan siyasi partiler ise kapatılma yaptırımı ile karşı karşıya kalmışlardır. Bu çelişki yaşanmaya devam etmektedir.”
-SİYASİ PARTİLERİN AMACI…-
Haşim Kılıç, Anayasa’da Türkiye’ye özgü olan bu laik yapının siyasi partilerin kapatılma davalarında göz ardı edilmesinin mümkün olmadığını ifade ederek, böyle bir yapıda dinsel alanlarla-siyasal alanın kesişmesinin kaçınılmaz olduğunu belirtti. Kılıç, şöyle devam etmişti:
”Devletle bağlantılı bu dinsel düzenlemeler olmasaydı bile, Anayasa’nın 24. maddesinde öngörülen din ve vicdan özgürlüğü, buna bağlı olarak ifade özgürlüğü ve eğitim ve öğretim hakkı, dinsel kaynaklı bireysel taleplerin ve buna bağlı olarak toplumsal taleplere çözüm öneren siyasi partilerin vazgeçilmez güvenceleri olduğu kuşkusuzdur. Hemen belirtmek gerekir ki laikliğin temel unsurlarını yok etmeye yönelik taleplerin bu güvence kapsamında olduğu düşünülemez.
Bir siyasi parti, dinsel bir inancı benimseyemez ya da onun propagandasını yapamaz. Devletin düzeninin din kuralları ile yönetilmesine ilişkin taleplerle ilgilenemez. Ancak, bu inanç ya da dinsel öğretinin dış dünyaya yansıması ile bağlılarının ihtiyacı olan özgürlük alanı ile ilgilenmesi de engellenemez. İlgi duyulan din değil, özgürlüktür. Siyasi partilerin yaptığı da bu özgürlüğün sözcülüğüdür.
Bu nedenle, Anayasa Mahkemesi siyasi parti kapatma davalarında demokrasinin, laikliğin ve hukuk devletinin temel ögelerinin partilerce reddedilip edilmediği, partilerin demokratik ve laik hukuk devletine düşmanca tavrının olup olmadığı, insan onurunu aşağılayan amacının varlığı ya da farklı düşünenlere hoşgörüsüzlük konularında inceleme yapmak zorundadır. Meşruiyet zemini olmayan bu amaçlara uluşmak için zor ve şiddet kullanma yönteminin benimsenmesi ya da buna çağrı yapılması bir partinin kapatılması için yeterli gerekçe oluşturacaktır.
Başka bir anlatımla siyasi partilerin amacı ile bu amaca ulaşmak için kullandıkları aracın demokratik bir düzende kabul edilebilir bir niteliğe sahip olduğu sonucuna varılırsa kapatılma söz konusu olamayacaktır.”
-”BAŞSAVCININ HAZIRLIK AŞAMASI SORUNLU”-
AK Parti Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan ve diğer üyelerinin kapatılma isteminde delil olarak ileri sürülen söylem ve eylemlerini de karşı oy gerekçesinde değerlendiren Kılıç, şunları kaydetti:
”Başsavcı; belirtilen söylemlerden yola çıkarak söz konusu partinin laik düzeni ortadan kaldırarak şeriat düzenini yerleştirme amacı taşıdığını ileri sürmüş, bu nedenle de kapatılmasını istemiştir. Başsavcı partinin laik düzeni ortadan kaldırma amacını tespit ederken genel olarak üniversitelerde yaşanan başörtüsü yasağı, imam hatip lisesi mezunlarına üniversiteye girerken uygulanan katsayı ve kuran kurslarının sorunlarına ilişkin parti mensupları tarafından yapılan konuşmaları ağırlıklı olarak değerlendirmeye almıştır. Hemen belirtmek gerekirse ileri sürülen delillerin çok büyük bir bölümü gazetelerin haber küpürleri ile internet kaynaklı yorum ve haberlerden oluşmaktadır. Toplumun yarıya yakınının onayını alan bir siyasi partinin kapatılması için bu tür delillerin ses ya da görüntü kasetleriyle teyit edilmemesi, olması gereken ciddi bir hazırlık aşamasının ne kadar sorunlu olduğunun açık göstergesidir.
400’ü aşkın delilin büyük bölümüne bu sorun nedeniyle herhangi bir değer atfedilmemiştir. Değerlendirilmeye parti genel başkanı ve diğer mensuplarının 30 söylem ve eylemi esas alınmıştır. Bu söylemlere ilişkin yapılan değerlendirmelere de katılma olanağı bulunulamamıştır.
Bu söylemlerin laikliği ortadan kaldırma amacı taşıdığını söylemek oldukça zordur. Zira siyasi partilerin tek sermayesi toplumsal sorunlar ve taleplerdir. Bir boyutuyla öğrenim diğer boyutuyla din ve vicdan özgürlüklerini ilgilendiren bu konuların siyasi bir parti tarafından dile getirilmesi hem Anayasamızın hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin güvence altına aldığı ifade özgürlüğü kapsamındadır.
Din ve vicdan özgürlüğünü ilgilendiren bir sorunun Türkiye’de nasıl çözüleceği ya da ifade edileceği oldukça sorunludur. Zira söz konusu partinin kapatılması isteminin önemli bir bölümünü içeren üniversitelerdeki başörtü sorunu tüm partiler tarafından dile getirilerek çözüm önerilirken bu söylem ve önerilerin bazı partiler için kapatılma sebebi sayılması bazıları için ise hiç sorun yaratmaması dikkat çekicidir. Anayasa’nın 10. ve 42. maddelerinde yapılan değişiklikte bu kapsamdadır.
Anayasa’nın 68/4. maddesi kapsamında görülerek Parti’nin kapatılması için ileri sürülen eylemlerin laikliği ortadan kaldırmak suretiyle şeriat düzenini getirme amacı ile nitelendirilmesi ağır, ölçüsüz ve demokratik sabırla çelişen yaklaşımlardır. Başka bir anlatımla, demokratik düzen reddedilmeden laikliğin somut düzenleniş ve uygulanış biçimine aykırı söylemler şiddet içermedikçe ifade özgürlüğünün güvencesi altındadır.
Davalı siyasi partinin iktidar olduğu süreç içindeki tüm çalışmaları ve etkinlikleri birlikte değerlendirildiğinde, demokratik düzeni reddeden bir amacına ulaşılamadığı gibi eylemlerinin şiddet ya da şiddete çağrıyı içermemesi nedeniyle laikliğe aykırı fiillerin odağı olduğundan söz edilemez.”
Haşim Kılıç, bu nedenle, ne kapatılma ne de devlet yardımından mahrum bırakılma düşüncelerine katılmadığını bildirmişti.
Anayasa Mahkemesi’nin, AK Parti’nin kapatılması yerine Devlet yardımından yarı oranında yoksun bırakılması kararının gerekçesinde, iddianamede sunulan delillerin niteliği de irdelendi.
Gerekçeli kararın, ”İddianamenin Kabulü” başlıklı bölümünde, yapılan toplantı sonucu, iddianamenin Abdullah Gül dışında kalan bölümünün kabulüne oy birliğiyle, Abdullah Gül yönünden de kabulüne, Haşim Kılıç, Sacit Adalı, Serdar Özgüldür ile Serruh Kaleli’nin karşı oyuyla ve oy çokluğuyla karar verildiği hatırlatıldı.
Gerekçeli kararda, azınlıkta kalan üyelerin karşı oy gerekçesine de yer verildi. Bu gerekçe şöyle:
”Kapatma davasının parti tüzel kişiliğine karşı açılmış olmasına karşın, yargılama sonucunda davalı partinin Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında yer alan ilkelere aykırı eylemlerin kapatılmayı gerektirecek düzeyde odağı haline geldiğinin saptanması durumunda, partinin kapatılmasına neden olan üyelerinin Anayasa’nın 69. maddesinin dokuzuncu fıkrası uyarınca kararın Resmi Gazete’de yayımlanmasından başlayarak beş yıl süreyle bir başka partinin kurucusu, üyesi, yöneticisi ve denetçisi olamayacağı dikkate alındığında, Abdullah Gül’ün halen Cumhurbaşkanı olması Anayasa’nın 105. maddesi gereği görev süresi içerisindeki sorumsuzluk halleri ve ancak sınırlı yargısal sorumluluk hali dikkate alındığında ve ayrıca Anayasanın öngördüğü sistemin mantığı ve Anayasal kurallar bütünü ile birlikte değerlendirildiğinde, göreviyle ilgili olmayan ve görev öncesi döneme ilişkin iddiaları içeren eylemlerin yargılamaya dahil edilmesinin mümkün olmadığı, dolayısıyla davalı parti hakkında verilecek nihai kararın sonucuna göre yargılamanın görev süresinin sonuna ertelenmesi ve iddianamenin Abdullah Gül yönünden tefriki gerektiği görüşünde olduğumuzdan çoğunluk kararına katılmadık.”
-ÖN SORUNLAR ve USULE İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER-
Gerekçeli kararın, ”Ön sorunlar ve Usule İlişkin Değerlendirmeler” başlıklı bölümünde, Anayasa Mahkemesi’nin önceki kararlarında ifade edildiği gibi siyasi parti kapatma davasının ceza niteliği ağır basan, kendine özgü dava olduğu, bu davaların Ceza Muhakemesi hükümleri uygulanarak karara bağlandığı kaydedildi.
Gerekçeli kararda, davalı parti üyelerinden Burhan Kuzu, Mehmet Zafer Üskül, Ahmet Faruk Ünsal, Mehmet Elkatmış ve Resul Tosun’un, kendileri hakkında da siyaset yasağı talep edilmesi nedeniyle, adil yargılanma hakkı gereğince yazılı ve sözlü savunma talebinde bulundukları, beyan ve eylemleri nedeniyle kapatma davasında adı geçen parti mensuplarının yazılı savunmalarını Anayasa Mahkemesi’ne sunulmak üzere davalı partiye ulaştırmalarına bir engel bulunmadığı sonucuna varıldığı kaydedildi.
Kanıtların değerlendirilmesi aşamasında yapılan oylamalarda karar yeter sayısının ne olacağının da tartışıldığı ifade edilen gerekçeli kararda, siyasi parti kapatma davalarında kapatılmaya karar verilebilmesi için beşte üç oy çokluğu şartının getirildiği belirtildi.
Anayasa’nın 69. maddesinin altıncı fıkrasının, bir siyasi partinin kapatılmasını Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrası hükümlerine aykırı eylemlerin odağı haline gelme koşuluna bağladığı kaydedilen gerekçeli kararda, Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasına aykırı eylemlerin yoğunluğu ve ağırlığının partinin kapatılması ya da devlet yardımından yoksun kılma yaptırımının temelini oluşturduğu ifade edildi.
Her bir eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğinin ve Anayasaya aykırı olup olmadığının saptanmasının, uygulanacak yaptırımı doğrudan doğruya etkilediği belirtilen gerekçede, ”Bu nedenle nihai karar öncesi aşamalardaki oylamaların salt çoğunlukla yapılarak bir siyasi partinin Anayasa’ya aykırı eylemlerin odağı haline geldiğinin saptanması uygulanacak yaptırımı doğrudan etkileyeceğinden Anayasa’nın 149. maddesinde belirtilen nitelikli çoğunluk şartının işlevselliğini engeller. Açıklanan nedenlerle kanıtların değerlendirmesi dahil olmak üzere, davanın sonucuna etki edecek tüm oylamalarda Anayasa’nın 149. maddesinin birinci fıkrasında öngörülen beşte üç oy çoğunluğun aranması gerekmektedir” denildi.
-”YASAMA SORUMSUZLUĞU”-
Gerekçeli kararda, davalı partinin, ”Başsavcılıkça kapatma nedeni olarak ileri sürülen söylemlerinin bir kısmının yasama çalışmaları sırasında ifade edildiğini belirterek bunların, Anayasa’nın siyasi partilerin kapatılmasına ilişkin maddeleri karşısında özel hüküm niteliği bulunan 83. maddesinde öngörülen yasama sorumsuzluğu kapsamında bulunduğu ve parti aleyhine delil olarak kullanılamayacağını ileri sürdüğü”, bu nedenle bu konunun da değerlendirilmesi gerektiği kaydedildi.
Anayasa’nın 83. maddesinde, ”Türkiye Büyük Millet Meclisi Üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerinden, o oturumdaki Başkanlık Divanı’nın teklifi üzerine Meclisçe başka bir karar alınmadıkça bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar” denildiği hatırlatılan gerekçeli kararda, ”yasama sorumsuzluğunu öngören bu düzenlemeyle Meclis çalışmalarında ulusal istencin en iyi biçimde yansıtılması ve milletvekillerinin görevlerini hiçbir etki altında kalmadan yapabilme olanağının sağlanmasının amaçlandığı” vurgulandı.
Anayasa’nın 84. maddesinin son fıkrasında ise ”Partisinin temelli kapatılmasına beyan ve eylemleriyle sebep olduğu Anayasa Mahkemesi’nin temelli kapatmaya ilişkin kesin kararında belirtilen milletvekilinin milletvekilliği, bu kararın Resmi Gazete’de gerekçeli olarak yayımlandığı tarihte sona erer” denildiği anımsatılan gerekçeli kararda;
”Bir partinin milletvekilleri parlamento çalışmalarında da Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında ifadesini bulan temel ilkelere aykırı eylem ve söylemleri yoğun biçimde gerçekleştirebilirler. Meclisteki beyan ve eylemleriyle özgürlükçü demokratik düzeni ortadan kaldırma amacı açıkça saptanabilen ve bu amacı gerçekleştirmeye dönük anayasa dışı yöntemleri savunan bir milletvekilinin yasama sorumsuzluğundan yararlanması Anayasa’nın 84. maddesinin amacıyla bağdaşmaz.
Belirtilen her iki Anayasa kuralı birlikte değerlendirildiğinde, milletvekillerinin Meclis çalışmalarındaki beyan ve eylemlerinin Anayasa’nın 83. maddesinde öngörülen yasama sorumsuzluğu kurumunun anlam ve önemi ışığında değerlendirilmesi, ancak demokratik özgürlükçü düzeni ortadan kaldırma amacını açıkça ortaya koyan beyan ve eylemlerin ise parti kapatma davalarında gözetilmesi gerektiği sonucu ortaya çıkmaktadır.” denildi..
-PARTİ KURULMADAN ÖNCEKİ EYLEMLERİ-
Davalı parti üyelerinin parti kurulmadan önceki eylemleriyle, daha önce kapatma davalarına konu olmuş eylemlerinin hükme esas alınıp alınmayacağının da tartışıldığı belirtilen gerekçeli kararda, ”Anayasanın 69. maddesinin altıncı fıkrasında davalı partinin üyelerinin ya da adı geçen parti organlarının eylemlerinden söz edildiğine göre, davalı parti kurulmadan önce gerçekleşmiş eylemlerin partiye isnat edilmesi ve parti üyelerinin daha önce yargılamaya esas alınarak kapatılan bir siyasi partiye üyelikleri döneminde işledikleri eylemlerin mükerrer yargılamaya konu olması mümkün görülmemiştir” denildi.
-İNTERNETTEN İNDİRİLEN HABERLERİN ESAS ALINAMAYACAĞI İDDİASI-
Davalı partinin, gazete kupürlerine ve internetten indirilen haber ve yorumlara dayanan isnatların davaya esas alınamayacağını ileri sürdüğü de anımsatılan gerekçeli kararda, şöyle devam edildi:
”Gazetelerde ya da diğer haber kaynaklarında yer alan yorum veya haber-yorum biçimindeki belgelerin kanıt niteliği olmadığı açıktır. Ancak gazete ve internet haberlerinde yer alan ifadelerin farklı ve karşıt yayın organlarında aynı biçimde yer aldığı ve bu haberlerin, ifadenin sahibi ve parti tarafından reddedilmemesi durumunda kanıt olarak değerlendirilebilir. Buna karşın parti üyelerine isnat edilen beyanlarla ilgili kuşkudan uzak kanıtlar sunulmadığı durumda, söz konusu kişilerin bu beyanları savundukları ve kabul ettikleri bireysel savunmalarında ya da davalı parti savunmasından anlaşılamadığı sürece, yalnızca bu beyanların basında yer alması ve davalı partinin isnat edilen eylemi savunmuş olması beyanın sübutu için yeterli görülmemiştir.”
-DELİLLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ-
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı laikliğe aykırı eylemlerin odağı haline geldiği iddiasıyla AK Parti’nin kapatılması istemini, iddianameye ek olarak sunduğu 17 klasörde yer alan ve bir kısmı ses ve görüntü kayıtlarıyla desteklenen gazete ve internet sitelerinde yer alan bilgilere ve birtakım belgelere dayandırdığı ifade edilen gerekçeli kararda, bilgi ve belgelerde ağırlıklı olarak düşünce açıklamalarının konu edildiği, bir kısmında ise yasama ve yönetsel tasarruflar ile yerel yönetim uygulamalarının yer aldığının görüldüğü kaydedildi. Gerekçeli kararda, yapılan tasnifte kimi kamu personelinin eylem ve söylemlerini konu edindiği 7 klasör ile davalı parti organ ve üyelerinin eylem ve söylemlerinin yer aldığı 10 klasörde toplam 400’ü aşkın iddianın yer aldığı anımsatıldı.
Usule ilişkin açıklamalarda belirtilen temel ölçütler uygulanmakla; haklarında siyaset yasağı istenen Ahmet Şükrü Kılıç ile Ali Tekin’in eylem tarihinde parti üyesi olmadıklarının tespit edildiği belirtilen kararda, üye olmadıklarından dolayı eylemleri davalı partiye isnat edilmesi olanaksız olan kamu personeliyle ilgili iddiaların ”üye eylemi” olarak dikkate alınamayacağı, ayrıca söz konusu eylemlerle parti üyeleri ya da organları arasında bir nedensellik ilişkisi kurulamadığından, değerlendirmeye de esas alınmadığı bildirildi. Gerekçeli kararda, şöyle devam edildi:
”Geriye kalan eylemlerden bir kısmının hukuksal inceleme konusu olmayan öznel yorumlardan oluştuğu ve iddianamede yer almayan kitapların esas alınarak düzenlendiği, bir kısmının yalnızca belirli bir yayın politikası olan gazete ve/veya internet sitelerinde yer aldığı, herhangi bir ses veya görüntü kaydıyla desteklenmediği, farklı ya da karşıt gazete ve/veya internet sitelerinde de yer almadığı, bir kısmının farklı gazetelerde farklı içerik ve uzunlukta yer aldığı ve davalı parti tarafından da kabul edilmediği, bir kısmının gazetelerde veya internet sitelerinde yer aldığından farklılaştırılmış biçimde iddianameye alındığı ya da eksik ve parçalı biçimde aktarılmış olduğu, bir kısmının vaki olmadığı ya da sübut bulmadığı, bir kısmının ise düşünce ve ifade özgürlüğü kapsamında olduğu görülmüştür.”
Gerekçeli kararda, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı’nın iddianamesinde yer alan AK Parti Genel Başkanı ve Başbakan Recep Tayyip Erdoğan ve diğer parti üyelerinin ”laikliğe aykırı eylemler” olarak nitelendirilen eylemlerine yer verildi.
Söz konusu eylemlerin tek tek irdelendiği gerekçeli kararda, AK Parti’nin iddianamede yer alan eylemlere ilişkin yazılı ve sözlü savunma aşamalarında ileri sürdüğü görüşler de yer aldı.
”AK Parti’nin kapatılması” yönünde oy kullanan 6 üyenin karşı oy gerekçesinde, ”Türbanın yükseköğretimde serbestçe takılmasına olanak sağlamak amacıyla anayasa’da yapılan değişiklikte, belirleyici olması ve buna ilişkin yasanın iptal edilmesi davalı parti’nin, laiklik karşıtı düşüncelerini yaşama geçirme konusundaki kararlılığını, Cumhuriyet’in temel niteliklerini tehdit noktasına kadar vardırabileceğini gösteren somut bir örnektir” denildi.
Başkanvekili Osman Alifeyyaz Paksüt, üyeler Fulya Kantarcıoğlu, Mehmet Erten, Necmi Özler, Şevket Apalak ve Zehra Ayla Perktaş’ın ”AK Parti’nin kapatılmasına karar verilmesi gerektiği düşüncesiyle Parti’nin Devlet yardımından kısmen yoksun bırakılması yolundaki görüşe karşı” yazdıkları gerekçede, Anayasa’nın siyasi parti kapatma ve odak olma fiillerine ilişkin maddeleri hatırlatıldı.
Bu kapatılma nedenine 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 101. maddesinde de aynı biçimde yer verildiği ifade edilen karşı oy gerekçesinde, hakkında açılan kapatılma davasında, AK Parti’nin, Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasında belirtilen eylemler kapsamında yer alan laiklik karşıtı eylemlerin işlendiği bir odak haline geldiğinin 1’e karşı 10 oy ile saptandığı belirtildi. Ancak, bu eyleme uygulanacak yaptırım için kullanılan 6 kapatılma oyunun Anayasa’nın 149. maddesinin ilk fıkrasında belirtilen 5’te 3 oy çoğunluğuna ulaşamaması nedeniyle bunun yerine dava konusu fiillerin ağırlığı gözetilerek, kullanılan 1 ret oyuna karşı 4 devlet yardımından kısmen yoksun bırakılma oyunun, 2949 sayılı Yasa’nın 33. maddesinin göndermesiyle uygulanan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Yasası’nın 229. maddesi uyarınca sonucu belirlediği hatırlatıldı.
Karşı oy gerekçesinde, Anayasa’nın 68. maddesinin ikinci fıkrasında siyasi partilerin, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları oldukları, üçüncü fıkrasında da siyasi partilerin önceden izin almadan kurulacakları, Anayasa ve kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürecekleri belirtilerek, siyasi yaşam için taşıdıkları büyük öneme işaret edildiği vurgulandı. Bu esasların, 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu’nun 4. ve 5. maddelerinde de aynen benimsendiği, 3. maddesinde yapılan tanımlamada ise işlevlerinin daha açık bir şekilde ifade edildiği kaydedildi.
Modern demokrasilerde vatandaşların, 18 ve 19. yüzyıllar Anayasa teorilerinde ifadesini bulan tarzda yalnız kendilerini temsil edecek kişileri seçmedikleri, aynı zamanda kendi fikir ve kanaatlerinin temsilini de istedikleri belirtilen karşı oy gerekçesinde, ”Siyasi partilerin, demokratik siyasi yaşamın temel unsuru olmaları nedeniyle özgürce kurulup, etkinliklerini kesintisiz olarak sürdürmeleri gerektiğinde duraksanamaz” denildi.
-”PARTİ KAPATMA REJİMİ KORUMAK İÇİN BİR ÖNLEM”-
Siyasi partilerin işlevleri ile çok partili demokratik siyasi hayatın gelişmesine paralel olarak vatandaşların siyasi partilerden beklentilerindeki artışın çağdaş demokrasilerde siyasi partilerin ne denli önemli bir yere sahip olduğunu gösterdiği belirtilen karşı oy gerekçesinde, şöyle devam edildi:
”Ancak, siyasi partilere, demokratik yaşamdaki bu önemli yerleri nedeniyle Anayasa ve yasalarla tanınan güvencelerin, onlara öncelikle devletin temel niteliklerine bağlı kalarak etkinlikte bulunma yükümlülüğü getirdiği kuşkusuzdur. Siyasi partilerin bu yükümlülüğe uymamaları durumunda kapatılmaları yoluna gidilmesi ise devletin demokratik rejimi koruyabilmesi için başvurduğu bir önlemdir.”
Karşı oy gerekçesinde, 1961 Anayasası’nın 57. maddesinin gerekçesinde de ”Devlet hayatında olağanüstü bir role sahip olan siyasi partilerin, demokrasi düzenini ve Cumhuriyetin ilkelerini tahrip edici bir kuvvet haline gelerek cemiyeti felakete sürüklemesi karşısında Devletin seyirci kalamayacağı aşikardır. Bu sebepledir ki, tasarıda yeni Alman Anayasasında olduğu gibi, Devlete veya demokratik nizama cephe alan partileri kapatma esası kabul edilmiştir. İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinde ve Avrupa İnsan Hakları Anlaşması’nda da aynı esas hürriyeti tahribe müncer olan bir hürriyetin tanınmamış olduğu ifade edilmek suretiyle benimsenmiştir” denilerek, demokratik rejim için tehdit oluşturmaları durumunda siyasi partilerin kapatılmalarının, temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası anlaşmalara da aykırılık oluşturmayacağının vurgulandığı belirtildi.
-”TEHLİKENİN SAPTANMASINDA PARTİNİN OY POTANSİYELİ”-
”Demokratik rejimlerde, vazgeçilmez bir yere sahip olmaları nedeniyle siyasi partilerin kapatılmalarının her durumda uygulanabilir bir yaptırım olamayacağı açıktır” denilen karşı oy gerekçesinde, bu yaptırımın uygulanabilmesi için Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarında da benimsendiği gibi öncelikle parti faaliyetlerinin, demokratik rejim için açık ve yakın bir tehlike oluşturması gerektiği vurgulandı. Karşı oy gerekçesinde, şunlar kaydedildi:
”Kuşkusuz, tehlikenin saptanmasında partinin sahip olduğu oy potansiyelinin, öngördüğü modeli uygulamaya geçirmesi için yeterli olup olmadığı da gözetilecektir. Yasama meclisinde sınırlı sayıda temsilcisi bulunan parti ile çoğunluğa sahip partinin, demokratik siyasi yaşam için yaratacağı tehlikenin aynı olamayacağı açıktır. Siyasi partinin yasama meclisinde çoğunluğa sahip olması durumunda düşüncelerini yaşama geçirmede bir engelle karşılaşması söz konusu olmayacağından AİHM kararlarında aranan düşünce ve örgütlenme özgürlüğü konusunda şiddete başvurma unsurunun aranmasına da gerek kalmayacaktır. Bu nedenle kapatılma yaptırımının uygulanmasında, diğer hukuka aykırılıklar yanında siyasi partilerin sahip oldukları oy potansiyeli de büyük ölçüde belirleyici olmaktadır. Anayasa’nın 2. maddesinde Cumhuriyet’in temel nitelikleri arasında yer alan laiklik ilkesine aykırı fiillerin işlendiği bir odak haline geldiği saptanan Parti’nin, sahip olduğu oy potansiyeli ve Türkiye Büyük Millet Meclisinde sağladığı çoğunluk bu Parti’nin, demokratik siyasi yaşam için oluşturduğu tehlikenin büyük boyutlara ulaştığını göstermektedir.”
-”TÜRBAN SOMUT ÖRNEK”-
Karşı oy gerekçesinde, ”Türbanın yükseköğretim kurumlarında serbestçe takılmasına olanak sağlamak amacıyla Anayasa’nın 10 ve 42. maddelerinde yapılan değişiklikte, belirleyici olması ve buna ilişkin yasanın Anayasa’nın değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez kuralları arasında yer alan laiklik ilkesini değiştirdiği gerekçesi ile iptal edilmesi davalı Parti’nin, laiklik karşıtı düşüncelerini yaşama geçirme konusundaki kararlılığını, Cumhuriyetin temel niteliklerini tehdit noktasına kadar vardırabileceğini gösteren somut bir örnektir” denildi.
Anayasa Mahkemesi’nin Refah ve Fazilet partilerinin kapatılmasına ilişkin kararlarına da atıfta bulunulan karşı oy gerekçesinde, bu kararlarda da belirtildiği gibi laikliğin, ”Orta Çağ dogmatizmini yıkarak aklın öncülüğü, bilimin aydınlığı ile gelişen özgürlük ve demokrasi anlayışının, uluslaşmanın, bağımsızlığın, ulusal egemenliğin ve insanlık idealinin temeli olan uygar bir yaşam biçimi” olduğu, ”çağdaş bilim, skolastik düşünce tarzının yıkılmasıyla doğup, geliştiği” vurgulandı.
Karşı oy gerekçesinde, ”dar anlamda, devlet işleriyle din işlerinin birbirinden ayrılması olarak tanımlansa, değişik yorumları yapılsa da, laikliğin gerçekte, toplumların düşünsel ve örgütsel evrimlerinin son aşaması olduğu görüşünün, öğretide de paylaşıldığı belirtildi.
Laikliğin, ”ulusal egemenliğe, demokrasiye, özgürlüğe ve bilime dayanan siyasal, sosyal ve kültürel yaşamın çağdaş düzenleyicisi” olduğu vurgulanan karşı oy gerekçesinde, laikliğin, ”bireye kişilik ve özgür düşünce olanaklarını veren, bu yolla siyaset-din ve inanç ayrımını gerekli kılarak din ve vicdan özgürlüğünü sağlayan ilke olduğu kaydedildi.
-”DÜZENLEMELERİN KAYNAĞI DİNİ KURALLAR OLAMAZ”-
Dinsel düşünce ve değerlendirmelerin geçerli olduğu dine dayalı toplumlarda, siyasal örgütlenme ve düzenlemelerin dinsel nitelikli olduğu, laik düzende ise dinin, siyasallaşmadan kurtarılıp, yönetim aracı olmaktan çıkarıldığı, gerçek, saygın yerinde tutularak kişilerin vicdanlarına bırakıldığı belirtilen karşı oy gerekçesinde, şu tespitler yapıldı:
”Dünya işlerinin laik hukukla, din işlerinin de kendi kurallarıyla yürütülmesi, çağdaş demokrasilerin dayandığı temellerden biridir. Kamusal düzenlemelerin dini kurallara göre yapılması düşünülemez. Düzenlemelerin kaynağı dini kurallar olamaz. Demokratik ve laik devlet, bireyler arasında inançlarına göre ayırım gözetemez. Herkes, dinini seçmekte, inançlarını açıklamakta, din ve vicdan özgürlüğü sınırları içerisinde serbesttir. Laik bir toplumda, Devletin dinlerden birini tercih fikri, ayrı dinlere bağlı yurttaşların yasa önünde eşitliğine de aykırı düşer. Laik ülkelerde, gerçek vicdan özgürlüğünden söz edilebilmesi, laikliğin bu özgürlüğün de güvencesi olduğunu göstermektedir.
Parti’nin, Anayasa Mahkemesi kararlarıyla anlam ve içerik kazandırılan laiklik tanımlaması yerine farklı bir laiklik anlayışını savunarak, Anayasa’da Cumhuriyet’in nitelikleri arasında yer alan lâiklik ilkesini geçersiz kılmaya yönelik yoğun çabaları, amacını gerçekleştirme konusundaki kararlılığını ortaya koymaktadır.”
-EYLEM VE SÖYLEMLER-
Kararın gerekçesinde, Parti’nin, laikliğe aykırı eylemlerin odağı haline geldiğinin saptanmasına yol açan eylemlerinin yanı sıra, dava dosyasında yer alan ancak, karara esas alınacak eylemlerin oylanmasında da Anayasa’nın 149. maddesinde öngörülen nitelikli çoğunluğun aranması nedeniyle 6 oya ulaşmasına karşın, kararda dayanılan deliller arasında yer almayan eylemlerinin de bulunduğu ifade edilen karşı oy gerekçesinde, AK Parti Genel Başkanı ve Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, eski TBMM Başkanı Bülent Arınç ile Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Dışişleri Bakanlığı dönemindeki şu eylem ve söylemlerine yer verildi:
”Parti Genel Başkanı ve Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın 2005 yılı Şubat ayında bir Alman gazetesine verdiği demeçte, ‘inançlı Müslümanlarız Kuran’da kadının toplum içinde türban takması gerektiği yazıyor… Bir demokratik ülke din özgürlüğünü sağlamalı. Buna, vatandaşların dinlerini Yasalara saygı koşuluyla semboller vasıtasıyla ifade etmesi de dahildir. Türban yasağı liberal değildir’ sözleri,
Parti üyesi Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı’nın, 23 Nisan 2006’da ‘Katı laiklik uygulamasıyla insanlara sosyal hayatı bir cezaevine çevirecek anlayışlar ne kadar zararlıysa, laikliği bir barış ve özgürlük din ve vicdan hürriyeti olarak tanımak ve insanların inançlarına müdahale etmemek de o kadar toplumsal barışa hizmet edecektir’ biçimindeki beyanları;
Parti üyesi Dışişleri Bakanı döneminde cemaat lideri olduğu ileri sürülen Fethullah Gülen isimli kişinin yurt dışında kurduğu okulların bir ticari şirket olarak değerlendirilip, temas ve işbirliği yapılmasının Dışişleri Bakanlığının genelgesi ile büyükelçiliklerden istenmesi;
Leyla Şahin davasında türbanın gericiliği teşvik ettiği laik eğitim ilkesine aykırı olduğu yolundaki hükümet adına gönderilen ek savunmadan 2003 Aralık başında haberdar olan Dışişleri Bakanı’nın isteğiyle bu savunmanın geri çekilmesi.”
Karşı oy gerekçesinde, şöyle denildi:
”Bu söylem ve eylemlerin Parti’nin Başbakan, bakan, milletvekili, parti yöneticisi veya belediye başkanı konumundaki siyasal yaşamda daha etkili olabilecek üyeleri tarafından gerçekleştirilmesi, Parti’nin demokratik rejim için yarattığı tehlikenin önemli boyutlara ulaştığını ve bu tehlikenin hazine yardımından mahrumiyet yaptırımıyla önlenemeyeceğini göstermektedir.
Açıklanan nedenlerle Parti’nin kapatılmasına karar verilmesi gerektiği düşüncesiyle Parti’nin Devlet yardımından kısmen yoksun bırakılması yolundaki görüşe karşıyız.”
-ÜYE SACİT ADALI-
Üye Sacit Adalı karşı oy gerekçesinde, Anayasa’nın 68. maddesinin dördüncü fıkrasına göre laik Cumhuriyet ilkesine aykırı eylemlerden dolayı hakkında kapatma davası açılan AK Parti’nin Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığınca ileri sürülen ve Mahkemece yapılan oylama sonucunda kabul edilen 30 delilden bazılarına katılmadı.
Adalı, iddianamedeki AK Parti Genel Başkanı Erdoğan ile diğer bazı parti üyelerinin açıklamalarını düşünce, ifade, din ve vicdan özgürlüğü kapsamında mütalaa ettiğini belirtti. Adalı, başörtüsünün üniversitelerde serbest bırakılmasını öngören anayasa değişikliğinin iptali istemiyle açılan davada ret oyu kullandığını anımsatarak, bu açıklamaları ve başörtüsüne ilişkin düzenlemeyi AK Parti’nin ”laikliğe aykırı eylemlerin odağı olmasına” ilişkin değerlendirme kapsamında görmediğini kaydetti.
Cumhuriyet manşetinden yansıyan arşiv niteliğindeki bu tablo; Türkiye’de hukuk–siyaset ilişkisinin yeniden sert bir tartışma zeminine oturduğunu gösteriyor.
Anayasa Mahkemesi’nin, Adalet ve Kalkınma Partisi hakkında kapatma yerine “laiklik karşıtı eylemlerin odağı” tespitiyle birlikte para cezasına hükmetmesi; yalnızca bir yargı kararı değil, aynı zamanda siyasal sistemin sınırlarını zorlayan bir kırılma anı olarak okunuyor.
“AKP’ye para cezası” başlığı, ilk bakışta teknik bir yaptırımı ifade etse de, kararın arka planı çok daha derin bir tartışmaya işaret ediyor.
Zira kapatma gibi en ağır yaptırım yerine mali yaptırım tercih edilmesi, hukuk ile siyaset arasındaki denge arayışının ne denli hassas olduğunu ortaya koyuyor. Bu durum, bir kesim tarafından “ölçülülük” olarak değerlendirilirken, diğer kesim için elbette “yetersiz müdahale” eleştirisini beraberinde getiriyor.
Gazetedeki değerlendirmelerde öne çıkan bir diğer unsur ise; kararın toplum ve siyaset nezdindeki yansıması.. Recep Tayyip Erdoğan’ın kararı “alkışla karşılanan” bir gelişme olarak yorumlaması, yargı kararlarının siyasi söylem içinde nasıl yeniden üretildiğini açıkça gösteriyor. Oysa burada asıl mesele, kararın alkışlanıp alkışlanmaması değil; hukukun bağımsızlığına dair algının ne yönde şekillendiğidir.
Dönemin muhalefet cephesinden gelen “bu bir kriz tespitidir” yaklaşımı ise; kararın yalnızca hukuki değil, aynı zamanda sistemsel bir sorunun göstergesi olduğu iddiasını güçlendiriyor. Laiklik ilkesinin ihlaline dair bir tespit yapılmasına rağmen kapatma yoluna gidilmemesi, “ihlalin varlığı kabul ediliyor ancak sonuçları sınırlı tutuluyor” şeklinde özetlenebilecek bir çelişkiyi gündeme taşıyor.
Bu noktada asıl tartışılması gereken, yargının verdiği kararın ötesinde, bu kararın hangi siyasal ve toplumsal zeminde anlam kazandığıdır. Eğer bir siyasi parti hakkında “laiklik karşıtı eylemlerin odağı” olduğu yönünde bir tespit yapılabiliyorsa, bu tespitin yaptırımı konusunda ortaya çıkan tereddütler, hukuk devleti ilkesinin uygulanmasında bir standart sorunu olduğunu düşündürür.
Gazetedeki diğer başlıklar –örneğin “hukukçular ceza AKP’yi etkilemez” ya da “onlarla çalıştık” gibi ifadeler– kararın pratik sonuçlarının sınırlı kalacağı yönünde bir kanaatin oluştuğunu gösteriyor. Bu da şu soruyu kaçınılmaz kılıyor:
Hukuki yaptırımlar, gerçekten caydırıcı mı, yoksa sembolik mi?
Sonuç olarak; bu manşet yalnızca bir dönemin siyasi gerilimini yansıtmakla kalmıyor; aynı zamanda Türkiye’de hukuk devleti ilkesinin nasıl algılandığına dair derin bir tartışmayı da tetikliyor. Yargı kararlarının siyasi pozisyonlara göre alkışlandığı ya da eleştirildiği bir ortamda, asıl risk; hukukun tarafsız bir referans noktası olmaktan uzaklaşmasıdır.
Kısacası; mesele bir para cezasından çok daha fazlasıdır. Bu karar, Türkiye’de hukukun sınırlarını, siyasetin etkisini ve demokratik sistemin dayanıklılığını yeniden sorgulatan kritik ve arşiv niteliğinde bir eşik olarak karşımızda durmaktadır..
